|
KAPADOKYA’NIN TARİHİ
AŞIKLI HÖYÜK ASERAMİK
NEOLİTİK FAZ ( M.Ö 5900 – M.Ö. 3200)
Bölgedeki aseramik neolitik kültürün en iyi temsilcisi kazıları 1989’dan
beri sürmekte olan Aşıklı Höyük’tür. Aşıklı
Hasan ve Melendiz dağları arasındaki bayırlardan
doğan ve kanyon şeklindeki Ihlara vadisini keserek kuzeybatıya
yönünü çeviren Melendiz nehri kıyılarında orta büyüklükte bir
yerleşim merkezidir. Bugün Aşıklı ve çevresi
kıtalararası bir iklime sahiptir. Bölge ekonomisi esas olarak
tahıl tarımı, bahçecilik, bağcılık ve süt
ürünleri üretimine dayanır.
KÜLTEPE’NİN KAPADOKYA
TABLETLERİ / KÜL TÜMSEĞİ (M.Ö. 1900)
Kültepe olarak bilinen bu tümsek yerleşimi 550X450 metre tabanı ve
20 metre yüksekliği ile merkezi Anadolu’nun en büyüklerinden
biridir. Kültepe tümseğindeki ilk kazı Fransız bilgin E.
Chantre tarafından zamanının metodları ile
yapılmıştır. Bunu 1906 ve 1925’teki kazılar
takip etmiştir. 1952’den itibaren bugüne kadar bu kazılar her
yaz devam etmiş ve 1980’e kadar Türk Tarih Derneği
tarafından finanse edilmiştir. Buradaki heyecan verici bulgular
antik Anadolu tarihine önemli ölçüde ışık tutmuş vedünya
arkeoloji literatürünün odak noktalarından biri olagelmiştir.
ASUR KOLONİLERİNİN
DEVRİ (M.Ö. 1900)
Asurluların gelişine kadar Mezopotamya merkez Anadolu üzerinde
ekonomik ve politik güç kullanmıştır. M.Ö. 3. bin yıl
sıralarında Mezopotamya’dan Arkadya kralı Sargon
ülkesinin tüccarlarını korumak için Anadolu’nun kalbine
doğru ilerlemiştir.
İkinci bin yılın başlangıcı Anadolu için
başarılı ve zengin bir dönemdi. Asurlular bölgenin
zenginliklerini öğrendiler ve ardından karum (liman, yönetim
merkezi) adı verilen ticaret merkezleri kurdular. Sonuçta
Asurluların Ege denizinden Indus vadisine kadar ticari faaliyetlerinin
yoğun şebekesinin parçaları olarak en az 13 karum kuruldu.
Anadolu halkı ve Asurlu tüccarlar arasındaki ticaret 150 yıl
kadar sürdü. Kapadokya tabletleri Asurluların başkentleri Asur’la
günlük iş bağlantısı kuran deneyimli tacirler
olduklarını ortaya çıkarmıştır. Kil tabletlerde
ayrıca ticaret anlaşmaları, faturalar, talepler, evlilik
sözleşmeleri gibi diğer dökümanlar da bulunmuştur.
Kültepe, antik zamanlardaki adıyla Kaneş en önemli karumdu. Karum
tamamen gelişmeden önce karumda daha sonra yapılan evlere benzer
evler Kaneş’in doğu sırtlarında yapılmıştı.
Karum duvarlarla çevrili şehrin dışında ayrı bir
merkezdi. Yoğun biçimde doldurulan bu yerde 2 arkeolojik katman
bulunmuştur (Kaneş karum I b ve II). Bu katmanlar yakın
bilimsel incelemeye tabi tutulmuş ve evlerin mimarisi, malzemesi ve
inşası ile ilgili detaylı bilgiler elde edilmiştir.
Karumun ikinci katmanı geniş bir alanı kaplar ve yakın
inşa edilmiş bina komplekslerini içerir.
HİTİTLER (M.Ö 18-12.
YÜZYILLAR)
Hititlerin bilim dünyasına ve arkeoloji literatürüne girişleri
Mısır Tel-el-Amar’da Akkadya tabletlerinin deşifre
edildiği 19. yy’ın sonlarına rastlar. Bu tarihte A.H.
Sayce Suriye Hama’da kaya üzerindeki resimsel kitabeleri deşifre
etmiş ve bunları Hitit çalışmaları olarak
tanımlamıştır. Hitit kalıntılarının
varlığının bilginler ve gezginler tarafından tahmin
edilmesi ve aramaların ilerletilip benzer kitabelerin keşfedilmesi
daha sonralardadır. Hititler Kapadokya’yı önemli ölçüde
etkilemiştir ve sanat anahtar rol oynamıştır. Hititlerin
büyüleyici kültürü en az Kapadokya’nın kaya kiliseleri kadar
renklidir.
TABAL KRALLIĞI (M.Ö. 11. YY)
M.Ö. 8. yüzyılın ortalarında Tabal ismi Asur belgelerinde daha
sık görünmeye başlar.Tabal’lı hükümdarlar açıkça
Asur’lulara direnmeye çalışmışlar fakat fazla
başarı gösterememişlerdir. Sargon II döneminin Asur’lularının
bildiği güçlü Tabal Krallığı’nın kesin
büyüklüğü bilinmemektedir. Kitabeleri büyük ölçüde Kayseri ve
Nevşehir yakınlarındadır. En ünlüleri Sivasa, Topada,
Kululu ve Sultanhanı kitabeleridir.
PERSLER KAPADOKYA’DA (M.Ö. 6.
– 4. YY.)
Likya’dan farklı olarak Lidya ve Anadolu’nun diğer bir
çok antik ülkesinde Kapadokya adı bir halktan sonra
anılmamıştır. Kapdokya isminin antik Pers sözcüğü “tukha”
veya “dukha” dan türediği düşünülür ve anlamı güzel
atlar ülkesidir. Sözcüğün “Katpatuka” şekli M.Ö. 6.
yüzyılda Behustin uçurumlarında oyulmuş olan bir kitabede
Darius I (M.Ö. 522-486) zamanında Pers’lere vergi veren ülkeleri
listelerken geçer. Kapadokya’nın atları gerçekten
meşhurdu ve hem asur hem de Pers imparatorlar buradan vergi olarak at ve
katır almıştır.
BÜYÜK İSKENDER KAPADOKYA’DA
(M.Ö. 4. YY’IN ORTALARI)
Büyük İskender Perslere karşı yürüyüş rotasında
Ankara’dan Kapadokya’ya doğru ilerlemiş ve
Kızılırmak’ın güneyinden bölgeyi fethettikten sonra
Sabiktas adlı bir Pers’liyi Kapadokya’nın yöneticisi
olarak atamıştır. Ariarathes’in ölümünden sonra Kapadokya
20 yıl boyunca Makedon yöneticiler tarafından idare
edilmiştir. Bundan kısa süre sonra ,Antigonus Ipsus
savaşında (M.Ö. 301) yenilince küçük Asya’daki bölgeleri
Lysimachus’a geçti. Fakat Curupedion’daki bir savaşta (M.Ö.
281) 80 yaşındaki Lysimachus 77 yaşındaki Seleucus
Nicator’a yenildi. Böylece Kapadokya’daki Makedon
hükümranlığı sona erdi ve Seleucid idaresi kuruldu.
BAĞIMSIZ KAPADOKYA KRALLIĞI
(M.Ö. 4. YY – M.S 17)
İskender’in ölümünden sonra bağımsız bir Kapadokya
krallığı kurulmuştur. Bu süreçte bölgenin tarihi
karışıktı ve bir dizi entrikayla doludur. Ariarthes
hanedanı geleneksel olarak güçlü aileler ve krallıklarla evlilikler
yoluyla politik ittifaklar kurma yoluna gitmiştir. Kapadokya yerel güç
mücadelelerinin bir arenası ve Pontus Krallığı ile Roma
İmparatorluğunun çatışma sahası olmuştur.
Kapadokya Krallığının tarihinde bu dönem
karmaşık bir güç mücadelesiyle anılmıştır.
Ariarathes VIII’in ölümü sonucu taht için iki aday çıkmıştır.
Biri Mithridates’in adayı idi. Mithridates tahta kendi
adayını yerleştirmeye çalışınca Kapadokya
halkında hoşnutsuzluk oluştu. Roma senatosu araya girerek her
iki adaya da karşı çıkarak Kapadokya’nın yönetiminin
halkın elinde olması gerektiğini belirtti. Politik
hükümranlık M.S. 17’de Kapadokya bir Roma eyaleti olana kadar devam
etti.
ROMALILAR KAPADOKYA’DA (M.S. 17
– 4. YY)
M.Ö. 20’de küçük Ermenistan’ı ve Rough Ciliato Archelaus’u
transfer etmiştir. Strabo’ya göre Archelaus zamanının
çoğunu Rough Kilikya’daki Elaiussa (Ayas,Erdemli) adasında
geçiriyordu. Burada ona paralarında “Ktistes” (kurucu) sıfatını
kullandıran Elaiussa şehrini kurdu. Augustus’a
minnettarlığının bir ifadesi olarak şehrin
adını “kutsal” anlamını koruyarak Augustus’un
Yunanca şekli olan “Sebaste” ye çevirdi. Archelaus ayrıca
kendi adını taşıyan bir şehir (Archelais) daha
kurdu. Kapadokya’nın bir eyalete dönüşümünden sonra Claudius
bu şehri bir Roma kolonisine dönüştürdü. Kralın ölümü üzerine
çok kısa süre sonra Kapadokya resmi olarak bir Roma eyaletine
dönüştü (Provincia Cappadocia). Böylece Kapadokya bir Roma eyaleti
olarak atlı sınıftan seçilen bir vali (procurator)
tarafından yönetilmeye başladı. Kapadokya’da 300 yıllık
bir Roma idaresinden sonra bölge 395’te imparatorluğun bir
parçası olarak Doğu Roma İmparatorluğu’na
miras kaldı. I. Konstantin (Büyük Konstantin) 330’da
Bizans’ı doğu başkenti ilan etti. Batı imparatorluk
çizgisi 476’da bitti. Doğu Roma İmparatorluğu’nun
Batı’dan yaklaşık bin yıl daha fazla
yaşadı.
BİZANS DÖNEMİ (4. – 15.
YY)
363’te Persler Fırat’ın doğusunu aldılar ve 5.
yüzyılda Hunların ve Isaurian’ların akınları
yıkıma yol açtı. İmparator Anastasius ve Justinian
idaresinde bölgedeki bir çok şehrin çevresine surlar inşa edildi ve
mevcut surlar onarıldı. Kayseri tamamıyla tekrardan inşa
edildi ve yenmesi güç bir savunma sistemi oluşturularak
güçlendirilmiş şehirler Mokissis ve Kamuliani kuruldu. Bizans
imparatorları ve yerel halk ani saldırılara karşı önlem
almaya karar verdiler ve bir çok parçadan oluşan bir savunma sistemi kurdular:
“Tema” larla yönetim, optik uyarı sistemi, ek kaleler
yapılması, askeri ve ticari yollar ile yer altı şehirleri’nden
oluşan iyi bir şebeke.
“Tema” larla yönetim sistemi bölgeyi generaller arasında
paylaştırmayı gerektiriyordu. Generaller yönettikleri “tema”yı
(Kapadokya bunlardan biriydi) korumakla imparatora karşı
sorumlu olacaktı. Bölge askere almada, yönetmede ve uygun savunma
sistemini seçmede bağımsız olarak davranabilecek bir generalin
kontrolü altındaydı. Optik uyarı sistemi bölgedeki tepelerin
üzerine kurulan ateş ve fenerler yerleştirilerek kurulmuştu.
Sistem mesajları Konstantinopol’ deki büyük fenere aktarıyordu,
böylece başkent düşman saldırısının kesin
zamanı konusunda bilgilendiriliyordu. Birçok kale ve gözetleme kulesi
geçitler ve su kaynakları gibi stratejik yerlere
yerleştirilmiş ve ana şehirleri birbirine
bağlamıştı. Bu savunma önlemlerine ek olarak yerel halk
kendilerini korumak için yer altı şehirleri oymuşlardır.
SELÇUKLULAR KAPADOKYA’DA (9.
– 13. YY)
9. yüzyıldan itibaren Anadolu Ural-Altay bölgesi kökenli ve Çin’den
Avrupa’ya kadar geniş bir alana yayılmış olan merkez
Asya’dan göçebe Türk kavimlerine şahit olmuştur.Bölgedeki
Bizanslılar sonraki 50 yıl boyunca Konstantinos Porohyrogennetos
(945 – 959) ve Konstantinos Doukas (900 – 1070) döneminde üstünlük
sağlamıştır. İkonlarını
aşırı umutsuzca korumuş olan Kapadokya
manastırlarının yardımıyla ikonoklastların
yıkımı barışı sağlamada rolünü
oynamıştır. 9. yüzyılın ikinci yarısından
itibaren 1071’e kadar Bizans Kapadokya’sı altın bir
çağ yaşamıştır. Bölgedeki çoğu kilise ve fresk
bu döneme aittir.
Daha sonra Selçuklu Türkleri imparatorluklarını İran’dan
batıya yayarak gelmiştir. 1057’de Türkler Malat’yaya
1059’da da Sivas’a saldırarak yerle bir etmişlerdir. 1067’de
Kayseri’yi yerle bir ettiklerinde Bizans imparatoru Romanus Kapadokya’yı
kurtarabilmek için son bir hamle yaptı. 1071’de büyük bir ordunun
başında Selçuklu ordusunu karşılamak için doğuya
yürüdü. Bizanslılar ağır kayıplarla yenildiler ve
Kapadokya bir daha geri alınmamak üzere Türkler tarafından ele
geçirildi.
1071’de bugünkü modern Türkiye’nin doğusunda bulunan Malazgirt’teki
savaş sırasında Selçuk lideri Alpaslan Bizanslıları
yendi. Bundan sonra Selçuklular tartışmasız bir şekilde
Anadolu topraklarının kontrolünü ele geçirdiler. Selçuk
Türkleri kısa süre sonra kendi ilim şehirlerini kurdular. 11.
yüzyılda Selçuk Türkleri ilk olarak İznik’i başkent
seçtiler, fakat haçlılar İznik’i ele geçirip Bizanslılara
verdiklerinde başkentlerini Konya’ya taşıdılar. Daha
sonraki yüzyıllarda Anadolu Selçuklularla Bizanslılar ve kutsal
topraklara doğru yollarında olan haçlılar arasında bir
savaş alanı oldu. 13. yüzyılda Keyhüsrev ve Alaaddin Keykubat
dönemlerinde Selçuklular altın bir çağ yaşadılar. Bu
dönemde hem Karadeniz’e hem de Akdeniz’e ulaşarak tersaneler
yaptılar. Ayrıca muhteşem kervansaraylar, medreseler ve
camiler inşa ettiler. 13. yüzyılın ortalarında
Moğollar imparatorluğun çeşitli bölümlerine saldırmaya
başladılar ve sonuçta tüm Anadolu’yu istila ettiler. 1302’ye
kadar Selçuklu’ların yönetiminde kalan Kayseri Moğollar
tarafından ele geçirilmiş ve yağmalanmıştır.
Selçuklu İmparatorluğu Anadolu topraklarında kurulan ilk türk
imparatorluğudur. Yükseliş ve çöküşü iki yüzyıldan az
sürede gerçekleşmesine rağmen bu imparatorluk Osmanlı kültür
ve sanatının temellerini atmıştır. Selçuklular beraberlerinde
merkezi Asya’nın göçebe kültürünün etkilerini getirmiş ve merkezi
Anadolu’yu zenginleştirmişlerdir.
|
